[صفحه اصلی ]   [Archive] [ English ]  
:: صفحه اصلي تمام شماره‌ها جستجو ثبت نام ارسال مقاله تماس با ما ::
:: دوره 1392، شماره 99 - ( 8-1392 ) ::
جلد 1392 شماره 99 صفحات 10-13 برگشت به فهرست نسخه ها
آسیب‌شناسی اجرای روش‌های ازدیاد برداشت در ایران
علیرضا حاجی‌زاده *
مديريت برنامه‌ريزی تلفيقی شرکت ملی نفت
چکیده:   (5852 مشاهده)
بر اساس آخرین برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی تقاضای جهانی انرژی از حدود 250 میلیون بشکه معادل نفت‌خام در سال 2010 به بیش از 350 میلیون بشکه معادل نفت‌خام در سال 2035 افزایش خواهد یافت. در این میان، نفت‌خام و سایر انرژی‌های فسیلی مثل گاز طبیعی و زغال‌سنگ با سهم 85 درصدی مهم‌ترین نقش را در تأمین نیاز آتی انرژی جهان بر عهده خواهند داشت. پر واضح است که با افزایش نیاز جهانی به انرژی‌های فسیلی، نقش ایران به عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر متعارف نفت و گاز جهان تعیین‌کننده خواهد بود. این موضوع در شرایطی است که استمرار و افزایش تولید از مخازن عظیم کشور که بعضاً در نیمه دوم عمر تولیدی خود قرار دارند، نیازمند اجرای طرح‌های بهبود یا افزایش برداشت (IOR/EOR) نفت‌خام و گازطبیعی است. بر این اساس در خصوص انجام مطالعات جامع در کلیه مخازن کشور جهت شناخت مخازن از دیدگاه خواص استاتیک، مکانیزم‌های تولیدی، چالش‌های بهره‌برداری و در نهایت مدیریت مخزن در راستای افزایش تولید صیانتی، برنامه‌ریزی‌هایی در شرکت ملی نفت ایران در حال انجام است. چگونگی استفاده از روش‌های جدید برنامه‌ریزی و پایش و بهبود روش‌های تولید از مواردی است که بیش از پیش مورد توجه مسئولین امر در بخش‌های عملیاتی و نیز ستادی وزارت نفت قرار گرفته است. در همین راستا و به منظور اجرای ماده- 130 قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه کشور جهت افزایش یک درصدی ضریب بازیافت از مخازن، برنامه جامع صیانتی و ازدیاد برداشت شرکت ملی نفت نیز تهیه شده است. کاربرد روش‌های ثالثیه تولید از مخازن موسوم به روش‌های ازدیاد برداشت، به منظور افزایش ضریب بازیافت هیدروکربور از مخازن تحت‌الارضی موضوعی است که به دهه 60 میلادی باز می‌گردد. امروزه نمونه طرح‌های موفق تجاری در استفاده از روش‌های متعدد حرارتی، تزریق مواد شیمیایی، تزریق امتزاجی گازهای هیدروکربوری و غیر هیدروکربوری به سهولت یافت می‌شود و در برخی موارد جزئیات اجرا و چالش‌های پیش‌روی اجرای این‌گونه طرح‌ها نیز در مقالات، کتب و سمینارهای مهندسی نفت ارائه شده است. نکته مثبت در این خصوص آنست که در شرکت ملی نفت ایران آگاهی مناسبی از ماهیت، پس‌زمینه‌های علمی و بعضاً مراحل اجرایی برخی روش‌ها وجود دارد. آنچه شرکت ملی نفت تاکنون کمتر از آن بهره برده، تجربیات مورد نیاز برای اجرای موفق طرح‌های ازدیاد برداشت است. هم‌چنین در نحوه نگرش به امر ازدیاد برداشت، ضرورت آن، تقسیم مسئولیت‌ها در بخش‌های عملیاتی و ستادی، اولویت‌بندی اجرا و پژوهش، پرهیز از موازی‌کاری و در یک کلام مدیریت کلان این موضوع نکاتی وجود دارد که در ادامه به اجمال به آنها خواهیم پرداخت. 1- رویکرد متولیان امر به مقوله ازدیاد برداشت افت تولید مخازن که به واسطه کاهش انرژی (فشار) مخزن، مشکلات تولیدی ناشی از میان‌شکن گاز و آب در چاه‌ها و بسیاری موارد دیگر رخ می‌دهد، امری اجتناب‌ناپذیر است که با استمرار تولید از مخازن اتفاق خواهد افتاد و زمان آن بسته به ماهیت سیال، سنگ، شرایط فشار و دمای مخزن، مکانیزم‌های حاکم بر تولید و هم‌چنین مدیریت تولید از مخزن متفاوت خواهد بود. مخازن ایران به خصوص به واسطه ماهیت سنگشان که عمدتاً از نوع کربناته شکاف‌دار است، از پیچیده‌ترین انواع مخازن دنیا به شمار می‌روند. خصوصیات پتروفیزیکی مربوط به قابلیت ذخیره‌سازی (تخلخل) و انتقال سیال (تراوایی) در این سنگ‌ها در کنار محیط دوگانه ماتریس و شکاف، تولید بهینه از این مخازن را به هنری ویژه در مهندسی مخزن تبدیل کرده است. از این جهت به جرأت می‌توان گفت تجربیات با ارزش و فراوانی در شرکت ملی نفت ایران در خصوص نحوه تولید از این مخازن طی سال‌های متمادی به دست آمده است. از مدت‌ها پیش نیز روش‌های بهبود برداشت (IOR) در قالب روش‌های تولید اولیه (فرازآوری‌های مصنوعی، حفر چاه‌های اضافی) و ثانویه (تزریق گاز یا آب) در مخازن اعمال شده و تولید اضافی1 قابل‌توجهی نیز از این طریق حاصل گردیده است. با وجود موفقیت‌های حاصل از کاربرد روش‌های تولید ثانویه در حفظ یا افزایش سقف تولید از مخازن کشور، تعداد معدودی از متخصصان صنعت نفت معتقدند که ماهیت مخازن کربناته ایران به گونه‌ای است که ضریب بازیافت از این مخازن به طور کلی پایین بوده و لذا در حقیقت ضرایب بازیافت کنونی حداکثر میزان قابل‌برداشت از این مخازن است. شاهد ادعای ایشان نیز مثال‌هایی از مخازن کربناته شکاف‌دار دنیا با ضرایب بازیافت پایین است و به این دلیل در بخش‌های فنی یا مدیریتی شرکت‌های تابعه در خصوص قبول مسئولیت افزایش ضرایب بازیافت بعضاً مقاومت‌هایی مشاهده می‌گردد. در این خصوص باید اشاره کرد که تجربه تولید از مخازن مختلف از جمله مخازن شکاف‌دار در عربستان و آمریکای جنوبی مثل میدان کانترال برزیل (با ضریب بازیافت 54 درصد) نشان می‌دهد که مسئله افزایش ضریب بازیافت مخازن کربناته شکاف‌دار تا حدود بالای 50 درصد نه تنها موضوع غیرممکنی نیست بلکه نمونه‌های عملی آن نیز در دنیا وجود دارد. ضمن اینکه ضریب بازیافت میدان گچساران نیز به نسبت زیاد (در حدود 50 درصد) است. اما به نظر می‌رسد مقاومت‌هایی که بعضاً در شرکت‌های بهره‌بردار در خصوص امکان افزایش ضریب بازیافت وجود دارد بیشتر ناظر به مسائل مدیریتی است، نه عوامل فنی. به عنوان نمونه در بسیاری موارد ابزار لازم برای اجرای طرح‌های بهبود یا ازدیاد برداشت برای شرکت‌های بهره‌بردار فراهم نیست؛ از مقدار گاز مورد نیاز برای تزریق گرفته تا تعداد دکل حفاری کافی برای حفر چاه‌های جدید یا تعمیر چاه‌های قدیمی و بودجه مورد نیاز برای توسعه و نوسازی تأسیسات بهره‌برداری و توسعه مخازن با در نظر گرفتن شرایط خاص هر مورد. از سوی دیگر به نظر می‌رسد مدیریت ناظر بر عملکرد شرکت‌ها نیز نیازمند تجدید در نگرش، ساختار و جدیت در پیگیری کارهاست. در شرکت‌های معتبر و موفق دنیا همواره جدالی تمام نشدنی بین بخش عملیاتی سازمان (مسئول انجام کار) و بخش مدیریتی سازمان (مسئول رفع موانع بودجه‌ای و درخواست نتیجه از بخش فنی) وجود دارد. پر واضح است که شرکت بهره‌بردار نسبت به میزان تعهدات تولیدی محتاط است تا بتواند از عهده پاسخگویی بخش‌های مدیریتی سازمان برآید. در نتیجه تنها تعامل سازنده بین این دو بخش است که می‌تواند سبب دست یابی به توافق بین بخش‌های فنی و برنامه‌ریزی به منظور همکاری در اجرای طرح‌های ازدیاد برداشت گردد. در این صورت است که هیچ یک از بخش‌ها خود را به تنهایی مسئول پاسخ‌گویی نخواهد دید و لذا تلاش‌ها بر همکاری در جهت فهم مشکلات و برطرف نمودن آنها هدایت خواهد شد. خوشبختانه با تشکیل دبیرخانه تخصصی ازدیاد برداشت در شرکت ملی نفت گام‌های ابتدایی در این خصوص برداشته شده است. 2- مسئول و متولی ازدیاد برداشت به منظور اجرای یک پروژه ازدیاد برداشت باید ابعاد مختلف آن بررسی شود. بعد فنی که شامل انجام مطالعات مقدماتی و اجرای روش‌های غربال‌گری بر روی مخازن و انتخاب روش‌های محتمل، انجام آزمایش‌ها در مقیاس آزمایشگاهی توسط مؤسسات پژوهشی/دانشگاهی، انجام مطالعات شبیه‌سازی و اجرای سناریوهای مختلف، بررسی اقتصادی طرح، طراحی و اجرا در مقیاس پایلوت، پایش نتایج و در صورت نیاز تصحیح آن و در نهایت اجرای طرح در مقیاس میدانی، پایش و بهینه‌سازی آن می‌باشد. باید توجه داشت که زمان زیادی است که فعالیت‌های مربوط به ازدیاد برداشت در مقیاس مطالعات کتابخانه‌ای و آزمایشگاهی در قالب طرح‌های پژوهشی شرکت‌ها توسط مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها به انجام رسیده و یافته‌هایی نیز حاصل شده است. ولی این نتایج هیچ‌گاه در مقیاس میدانی عملی نشده است. اما علت چیست؟ با نگاهی به روش کار در شرکت‌‌های بزرگ نفتی جهان به سهولت در می‌یابیم که همواره طرح‌‌های توسعه و تولید از جمله طرح‌‌های ازدیاد برداشت، در بخش‌‌های مهندسی و اجرایی شرکت‌‌ها تعریف و اجرا می‌شوند. بخش‌‌های پژوهشی همواره به عنوان بازوی علمی و به منظور رفع یک ابهام و یا بهینه کردن کار در جایی که لازم است در کنار بدنه فنی سازمان به شکل موضعی فراخوانده شده و انجام وظیفه می‌نمایند. بخش‌‌های اجرایی به نوبه خود پاسخ گوی کمیته‌های فنی-مدیریتی متشکل از مدیران فنی2 و مدیران عامل3 خواهند بود تا معضلات مالی و علل عدم پیشرفت کار بررسی و رفع گردند. این در حالی است که در کشورمان همواره ازدیاد برداشت تنها در بخش پژوهش دیده شده و می‌‌توان گفت گامی در جهت اجرایی شدن این پژوهش‌‌ها در شرکت‌‌ها برداشته نشده است. همین نوع تقسیم‌‌بندی وظایف در بخش‌‌های پژوهشی و اجرایی سبب شده تا کارهای پژوهشی عملاً و در بُعد اجرایی نتیجه در خوری نداشته باشد. مدت زمان کوتاهی است که خوشبختانه با درک لزوم تغییر در این نحوه اولویت‌‌بندی زیرمجموعه‌هایی در بدنه فنی شرکت‌‌های بهره‌بردار با عنوان بخش ازدیاد برداشت تشکیل شده و یا در حال تشکیل است. هم‌‌چنین دبیرخانه‌ای در شرکت ملی نفت تشکیل گردیده که با همکاری نزدیک کلیه شرکت‌‌ها و مدیریت‌‌های تولیدی تابعه شرکت ملی نفت و سایر ارگان‌‌های وزارتی در بخش‌‌های برنامه‌ریزی و پژوهش و با نگرش پیش‌‌گیری از تشکیل کمیته‌های مختلف و پرهیز از موازی‌‌کاری، در بخش اجرای طرح‌‌های ازدیاد برداشت به انجام وظایف محوله خواهد پرداخت. 3- از کجا باید شروع کرد؟ مدت زمان بسیار طولانی است که فرآیند اجرای تولید صیانتی و نیز توسعه روش‌‌های بهبود برداشت از مخازن چه در قالب روش‌‌های چاه‌‌محور و چه در قالب روش‌‌های بازیافت ثانویه در شرکت‌‌ها عملی شده و نتایج مثبت آنها مشخص گردیده است. ولی در خصوص روش‌‌های ازدیادبرداشت (روش‌‌های ثالثیه) هنوز در مراحل ابتدایی قرار داریم. قدم‌‌های مثبتی مثل شروع طرح‌‌های تزریق امتزاجی در میدان رامشیر، تزریق دی‌‌اکسیدکربن در میدان رامین و طرح تزریق مواد فعال‌‌سطحی در میدان اسفند در فلات قاره همگی نویدگر برداشتن گام‌‌های عملی در زمینه ازدیادبرداشت در کشور است. این روش‌‌ها و میادین بر اساس غربال‌‌گری‌‌های انجام شده در شرکت‌‌های بهره‌بردار انتخاب شده‌اند. 4- غربال‌‌گری روش‌های ازدیاد برداشت انتخاب روش یا روش‌‌های مناسب ازدیاد برداشت در یک مخزن خاص بسته به شرایط مختلف آن مخزن را در اصطلاح غربال‌‌گری می‌نامند. از میان روش‌‌های پیشنهاد شده بررسی مجددی بر اساس معیارهای فنی صورت گرفته و به وسیله بهینه‌سازی روشی که بیشترین ضریب بازیافت را دارد (روشی که اقتصاد مناسب‌‌تری دارد، روشی که زودتر به نتیجه می‌‌رسد، روشی که در کشور قابلیت اجرا دارد و ...) انتخاب می‌‌شود. در جدول- 1 نمونه‌ای از معیارهای انتخاب روش‌‌های ازدیاد برداشت بر اساس معیارهای فنی ارائه شده است. به نظر می‌رسد که با توجه به شرایط مخازن ایران از نظر نوع سنگ، متوسط خواص پتروفیزیکی، عمق، دما و فشار مخزن، وجود کلاهک گازی، قدرت آبده مخزن، شاخص سنگینی نفت، میزان شوری آب سازند و غیره در برهه کنونی مناسب‌‌ترین روش‌‌های ازدیاد برداشت استفاده از تزریق امتزاجی گازهای هیدروکربوری، دی‌اکسیدکربن و در مرحله بعد تزریق پلیمر در مخازن تحت تزریق آب باشند. در واقع در این مرحله از کار تنها باید روش‌‌هایی که در دنیا بازده مناسب داشته‌‌اند و مثال‌‌های موفق تجاری از آنها در دنیا موجود است را دنبال کرد. هم‌‌چنین با توجه به هزینه فراوان مواد شیمیایی، تأسیسات و تجهیزات اجرا شامل سیستم‌‌های کنترلی، چاه‌های افقی، سیستم‌‌های هوشمند و غیره ضروری است هزینه به ازای هر بشکه تولیدی برآورد شده و اقتصاد طرح بر اساس آن سنجیده شود. امکان تهیه مواد و تجهیزات لازم اجرای طرح در دوره طولانی اجرای طرح‌‌های مختلف نیز موضوعی است که اجرای طرح‌‌های ازدیاد برداشت را با چالش‌‌های جدی روبرو می‌‌کند. بر این اساس لازم است طرح‌‌های پژوهشی ساخت مواد شیمیایی مثل مواد فعال‌‌سطحی، پلیمرهای قابل استفاده در شرایط دما، فشار و شوری آب سازند در مخازن کشور، ساخت آلیاژهای مناسب با قابلیت ضد خوردگی زیاد و موارد مشابه نیز به موازات تعریف و انجام گردند. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری امروزه بیش از هر زمان دیگری ضرورت اجرای روش‌های ازدیاد برداشت در کشور احساس می‌شود. بر این اساس ضروری است ضمن همکاری بخش‌‌های مختلف عملیاتی و ستادی در بدنه شرکت ملی نفت گامی جدی در راستای اجرایی کردن این روش‌‌ها برداشته شود. انتخاب نگرش اجرایی (در مقابل نگرش پژوهشی) می‌تواند اولین قدم در این زمینه باشد. غربال‌‌گری روش‌‌های مختلف برای تعدادی از میادین در شروع کار، بررسی اقتصادی طرح‌‌ها و امکان فراهم کردن مواد و تجهیزات لازم نیز باید به صورت هم‌‌زمان صورت پذیرد. برنامه‌‌ریزی‌‌ها نیز باید در دو بخش میان‌‌مدت و طولانی‌‌مدت انجام شود. مرکزیت کار نیز باید در تعامل بین شرکت‌‌های بهره‌بردار و ستاد شرکت نفت قرار گرفته و پیگیری منظم و جدی کار طی جلسات مداوم مد نظر قرار گیرد. در این راستا باید راهکارهای انتخاب، استفاده بهینه و مدیریت کار پیمانکاران اجرایی، مشاوران مطالعاتی و مؤسسات دانشگاهی و پژوهشی صرفاً جهت انجام یا حل معضلاتی که صنعت با آنها مواجه می‌شود، تدوین گردد. ضمن اینکه ثبات تصمیمات مدیریتی در اجرای کار و قبول ماهیت این طرح‌‌ها از دیدگاه هزینه تولید به ازای یک بشکه تولیدی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
متن کامل [PDF 185 kb]   (582 دریافت)    
نوع مطالعه: گزارش مورد |
دریافت: ۱۳۹۲/۸/۲۸ | پذیرش: ۱۳۹۲/۹/۲۴ | انتشار: ۱۳۹۲/۹/۲۴
ارسال نظر درباره این مقاله
نام کاربری یا پست الکترونیک شما:

کد امنیتی را در کادر بنویسید >



XML     Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

حاجی‌زاده علیرضا. آسیب‌شناسی اجرای روش‌های ازدیاد برداشت در ایران. ماهنامه علمی- ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز. 1392; 1392 (99) :10-13

URL: http://ekteshaf.nioc.ir/article-1-251-fa.html

دوره 1392، شماره 99 - ( 8-1392 ) برگشت به فهرست نسخه ها
ماهنامه علمی- ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز Scientific-Propagative Journal of Exploration & Production Oil & Gas
Persian site map - English site map - Created in 0.225 seconds with 782 queries by yektaweb 3414